Wynalazek telefonu wywołał w Europie ogromne zainteresowanie, lecz w Krakowie wprowadzanie tego nowoczesnego środka komunikacji rozpoczęło się później niż w innych miastach. Pierwsze próby miały miejsce pod koniec 1877 roku, a ich promocję zorganizowali aktywiści Henryk Machalski oraz Emil Protasiewicz. Jednak natychmiast pojawiły się problemy, które szczegółowo opisywała prasa, co umożliwiło dzisiejszym badaczom odtworzenie obrazu wydarzeń sprzed dwóch stuleci, jak podaje portal krakow-future.eu.
Pierwsze eksperymenty i pierwszy sukces
Pierwszy eksperyment z telefonem w Polsce rozpoczął się 7 grudnia 1877 roku, z użyciem linii telegraficznej wzdłuż torów kolejowych na trasie Warszawa-Wiedeń. Po tygodniu podobną próbę podjęto w Krakowie z inicjatywy lokalnej dyrekcji poczty. Pierwsze aparaty, które pojawiły się w Krakowie, pochodziły od firmy Siemens & Halske. Prasa opisywała, że próba wypadła znakomicie, a każde słowo było doskonale słyszalne. Towarzystwo Wincentego à Paulo było tak zafascynowane nowością, że planowano umieścić telefon na ich stoisku podczas targów. Planu tego jednak nie zrealizowano, a prasa nie wspomniała później o tej inicjatywie.
Próby stworzenia sieci telefonicznej
Aby mieszkańcy mogli korzystać z nowinki, trzeba było stworzyć sieć telefoniczną. Wymagało to czasu i funduszy. Dopiero w grudniu 1882 roku gazety zaczęły pisać o projekcie stworzenia sieci telefonicznej, którego inicjatorem i inwestorem był hrabia Kajetan Groch. W czerwcu tego samego roku otrzymał on licencję od Ministerstwa Handlu i zatrudnił inżyniera Władysława Dunina, odpowiedzialnego za koordynację techniczną. Plan zakładał bezpośrednie połączenie telefoniczne, a dla realizacji projektu potrzebna była pełna zgoda władz miejskich Krakowa.
Po początkowej zgodzie rozpoczęto budowę stacji telefonicznej. Przyłączenie zaplanowano na marzec 1884 roku, jednak nie doszło do oczekiwanych postępów. Prasa wyjaśniała opóźnienia biurokratycznymi przeszkodami. Inżynier Dunin w listach do mieszkańców wskazał na problemy wynikające z braku zgody władz miasta na prowadzenie kabli oraz niesprzyjające warunki pogodowe. Mimo to prace powoli posuwały się naprzód, a w styczniu 1884 roku gazeta „Czas” podała, że do próbnej sieci zaczęto przyłączać abonentów.
Uzgodnienia dla sieci przeciwpożarowej
Dyskusje pomiędzy inicjatorami a władzami miejskimi przeciągały się, co powodowało straty finansowe dla projektu. Inżynier Dunin zasugerował nawet przekazanie przedsięwzięcia miastu. Przełom przyniosła jednak idea stworzenia sieci telefonicznej do celów przeciwpożarowych, co przełamało impas w negocjacjach. Władze miasta zgodziły się na licencję pod warunkiem, że będą miały prawo do jej cofnięcia i będą otrzymywać 5% dochodów. Zgoda wiązała się jednak z nowymi warunkami – przewody miały być umieszczane pod gzymsami budynków, a nie nad dachami, aby zmniejszyć ryzyko przyciągania piorunów.
Tworzenie sieci przeciwpożarowej
Do pomysłu stworzenia pełnej sieci telefonicznej powrócono rok później. Na dachach pojawiły się przewody, a w 1852 roku zainstalowano kabel, łączący Rynek Główny, Sukiennice i Kościół Mariacki. Siedziba straży pożarnej znajdowała się w Sukiennicach, a sieć przeciwpożarowa obejmowała 41 telegrafów i 15 aparatów telefonicznych rozmieszczonych w kluczowych punktach miasta. Aparaty umieszczano w drewnianych skrzynkach na bramach budynków, a klucze były w posiadaniu właścicieli, straży miejskiej i nocnych stróżów.
Udział inżyniera Machalskiego
Warto wspomnieć o zaangażowaniu Henryka Machalskiego, inżyniera z Krakowa, który intensywnie propagował telefon jako wynalazek. Pracując jako inżynier na kolei, opracował on węglowy mikrofon proszkowy. Machalski prezentował swój wynalazek w Krakowie, a zyski z pokazów przekazał na budowę pomnika Adama Mickiewicza.
Wymogi państwowe
Na początku 1887 roku Ministerstwo Handlu ogłosiło plan budowy sieci telefonicznych w kilku miastach, w tym w Krakowie. W czerwcu ogłoszono decyzję o utworzeniu publicznej sieci telefonicznej. Miasto ustaliło ceny za instalację – kabel do domu abonenta na dystansie poniżej 500 metrów kosztował ponad 5000 zł, a każde dodatkowe 100 metrów – 10 zł. Abonament roczny wynosił 50 zł, a instytucje publiczne miały prawo do 50% zniżki.
W efekcie wszystkich starań pierwsza publiczna sieć telefoniczna w Krakowie zaczęła działać dopiero w 1893 roku, obsługując 95 abonentów, których połączenia koordynowało 8 telefonistek. Komutator mieścił się w Głównym Urzędzie Pocztowym, a numery można było znaleźć w krakowskiej książce telefonicznej.
